نگاهی به وقف از منظری نوین

مقاله ی نگاهی به وقف از منظری نوین
مقدمه
بسم‏ الله الرحمن ‏الرحیم الحمدلله الواقف على الضمائر و النیات المطلع على السرائر و الخفیات و الصلوه والسلم على خیر خلقه محمد صاحب المعجزات الباهرات و آله المعصومین ….

اگر بخواهیم به پیشینیه ی وقف عمیق بنگریم باید روزهای آغازین هبوط حضرت آدم/ علیه السلام/ را به این کره ی خاکی مرور کرده، آن گاه روزهایی که فرزندان آدم روز بروز زیاد و زیاد تر شده را بخاطر آوریم.آن گاه که به حکم آیه شریفه : «یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا …» اى مردم، ما شما را از مرد و زنى آفریدیم، و شما را ملّت ملّت و قبیله قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایى متقابل حاصل کنید.
گروهی و قبیله ای برای شناسایی متقابل و تأمین مایحتاج حیات و قوت لایموت روزمره ی خود ، از مکانی به مکان دیگر هجرت و یا به سفرهای طولانی مدت می پرداختند.
آن چه در کتب تاریخ ثبت و ضبط شده این که حق تعالی توسط فرشتگان وحی مانند حضرت جبرئیل /علیه السلام/ و…نحوه ی زراعت و کشت و کار و…را به فرستاده ی خود حضرت آدم /علیه السلام/ آموخته و این رویه نسل به نسل منتقل شده است.
اما این که وقف چگونه پدید آمده و از چه زمانی شگل گرفته است بصراحت نمی توان در متون تاریخ به نکته ای خاص اشاره نمود بلکه باید از مفاهیم وقایع آن دوران اعمالی که با هدف و نیت وقف منطبق است استفاده نمود.
البته باید گفت تا کنون صاحب نظران فرهیخته، مقالات و نشریات و کتب بسیار در باره ی وقف به رشته ی تحریر درآورده اند که بالغ بر بیست کتاب و مقاله را مطالعه و مورد مداقه قرار گرفته و در هیچ یک از آنها آن چه بدان خواهیم پرداخت اشاره نشده است .
آری! نگارنده ی این سطور به مناسبت هفته ی وقف ، در این مقاله سعی دارد در حد وسع و توان با مراجعه به قرآن و حدیث و…، نگاهی کوتاه و گذرا به پیشینیه ی وقف در قرآن داشته ، آن را استنباط و به طور اختصار بدان اشاره نمایم.تا چه قبول افتد و چه در نظر آید. والله مستعان.
مهدی قربانی
مشهد الرضا /علیه السلام/
آذرماه ۱۳۹۵

تعریف وقف در قرآن:
آن چه تا کنون در مقالات منتشر شده تحت عنوان/ وقف در قرآن /آمده است ناظر به آیاتی است که خیرات و احسان و نیکوکاری و… را مورد تاکید قرار می دهد از جمله آیه ی شریفه :«.. فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ ..» که به تفاسیر مختلف ارجاع داده شده است.
اگر بخواهیم معنی وقف را در قرآن کریم مورد مداقه قرار دهیم باید در این آیات تأمل نمود که حق تعالی می فرماید:
« … إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ … » بازداشتن در برابر آتش،« … إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ …» باز داشتن در برابر پروردگار ، یا به عبارتی متوقف کردن در برابر آتش و متوقف کردن در برابر خداوند. معنى «وقفوا» فی معجم المعانی الجامع/ معجم عربی عربی/= وقَف: سکَن بعد مشی وحرکه : حُبِسوا.
آری ! بر این اساس است که گفته اند: وقف در لغت ‌به معنای ایستادن، ماندن و آرام گرفتن است. و در اصطلاح فقهی، نگهداشتن و حبس کردن عین ملک است و مصرف کردن منافع آن در راه خدا. برخی از فقها گویند وقف حبس عین است ‌بر ملک خدای تعالی.
شیخ ابوالقاسم نجم‏الدین محقق حلّی، (متوفای ۶۷۶ هـ.ق) در کتاب شرایع‏الاسلام در تعریف وقف چنین می‏گوید: «الوقف عقد ثمرته تحبیس الاصل و اطلاق المنفعه.» «وقف عقدی است که ثمره آن حبس اصل و تسبیل منافع است (تسبیل منافع یعنی صرف کردن مال در جهتی که واقف تعیین کرده است».) مرحوم شیخ طوسی می‌گوید: تسبیل یعنی در راه خدا قرار دادن، و دلیلشان این سخن نبی اکرم ‌/صلی الله علیه وآله/ است که فرمود: «حبس الاصل و سبل المنفعه‌« ؛ اصل را حبس کن و منافعش را در راه خدا آزاد نما.
مفاهیم محتوایی وقف در قرآن :
با تأمل در قصص و مفاهیم قرآنی به نکاتی چند برخورد می کنیم که نوعی وقف را استنباط می کند بدون این که قصد و نیت خود را برزبان آورده و یا وقف نامه نوشته باشد. آن چه مسلم و مشهود است وقتی گروه های از مردم برای کسب تجارت و…ناچار بودند از مکانی به مکانی و از منطقه ای به منطقه ای دور دست سفر،یا هجرت نمایند، طبعاً بصورت گروه های دسته جمعی در قالب کاروان حرکت می کردند. ابتدا در بین راه ها برای استراحت و…، در کنارآبگیرهای طبیعی که از باران های فصلی ایجاد می شود اطراق کرده و آب مورد نیاز را برای خود واحشام از قبیل اسب و استر و شتر و .. تأمین و خستگی را برطرف و تجدید قوا می نمودند.
قوله تعالی : « وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّهً مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودانِ قالَ ما خَطْبُکُما قالَتا لا نَسْقِی حَتَّى یُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبُونا شَیْخٌ کَبِیرٌ » و چون به آب مَدیَن رسید، گروهى از مردم را بر آن یافت که [دامهاى خود را ] آب مى‌دادند، و پشت سرشان دو زن را یافت که [گوسفندان خود را] دور مى‌کردند. [موسى‌] گفت: «منظورتان [از این کار ]چیست؟» گفتند: « [ما به گوسفندان خود] آب نمى‌دهیم تا شبانان [همگى گوسفندانشان را] برگردانند، و پدر ما پیرى سالخورده است.»
این امر هم چنان ادامه داشته تا زمانی که مردم با هدف عام و نیت فی سبیل الله برای تأمین آب در جاهایی که برگه ها و آبگیرهای طبیعی وجود نداشته، به فکر حفر چاه افتاده اند و در طول مسیر راه ها ویا در داخل روستاهای خود اقدام به حفر چاه می نمودند. شاید اگر بخواهیم پیشینیه و یا تاریخ اولین چاه را بدانیم، ناگزیر باید به این آیات شریفه توجه کنیم:
«قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ لا تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِی غَیابَتِ الْجُبِّ یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّیَّارَهِ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ» گوینده‌اى از میان آنان گفت: «یوسف را مکُشید. اگر کارى مى‌کنید، او را در نهانخانه چاه بیفکنید، تا برخى از مسافران او را برگیرند.»
«فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَهٍ أَهْلَکْناها وَ هِیَ ظالِمَهٌ فَهِیَ خاوِیَهٌ عَلى عُرُوشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَهٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ» و چه بسیار شهرها را -که ستمکار بودند- هلاکشان کردیم و [اینک‌] آن [شهرها] سقف هایش فرو ریخته است، و [چه بسیار] چاه هاى متروک و کوشک هاى افراشته را.
آن چه از مفاهیم این آیات استنباط می شود این که افرادی با نیت خیرخواهانه و عام المنفعه و به عنوان صدقه ی جاریه در بین راه های آن زمان در دوران پیامبران الهی اقدام به حفر چاه برای تأمین آب کاروانیان می نموده اند که این امر مستندی بر اولین چاه های عام المنفعه را تداعی می نماید.
رفته رفته این روند ادامه داشته تا این که به حکایت تاریخ در دوره هخامنشیان حفر قنات مرسوم شده است. قنات قصبه بزرگ ترین و قدیمی ترین قنات جهان مربوط به ۲۷۰۰ سال پیش و تنها اثر پیشنهاد شده خراسان به سازمان جهانی یونسکو برای ثبت است که درگناباد قرار دارد. قنات قصبه بنایی تاریخی، گردشگری و مفید برای کشاورزی است که در سال ۱۳۷۹ توسط سازمان میراث فرهنگی با شماره ۲۹۶۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت ، و به شماره ۵۲۰۷ نیز در سازمان یونسکو به ثبت رسیده است.
وقف در حدیث:
بعد از ظهوراسلام ، مردم با تأسی به سخنان کُهر بار اهل بیت علیهم السلام که هم چون چراغی پرفروغ هدایت گر اقشار مختلف بوده با نیات و اهداف خیرخواهانه و…، یا بیم انقراض نسل و غارت اموال توسط غارتگران و راهزنان و حاکمان ظلم و جور …، کلام پیامبر اسلام(ص) را که فرمودند:« إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا عَنْ ثَلَاثٍ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ وَ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ بَعْدَهُ وَ صَدَقَهٍ جَارِیَه » الگو قرار می دادند بدین معنی : «وقتی فرزند آدم بمیرد، عمل و کردارش منقطع می‌شود، مگر سه کار؛ ۱٫ فرزند صالحی داشته باشد که برایش دعا و استغفار نماید.
۲٫ کتاب و دانشی از خود بجا بگذارد که دیگران از آن استفاده ببرند.
۳٫ «صدقه‏ جاریه» یعنی کارهای خیر عام المنفعتی مانند ساختن مدرسه، مسجد، پل ، راه و…، انجام داده باشد که پس از مرگش باقی باشد و مورد استفاده مردم قرار گیرد».
شرح و تفسیرکامل تر و روشن تر این حدیث شریف را باید درکلام امام صادق (ع) مرور کرد که فرمودند : سِتُّ خِصالٍ یَنتَفِعُ بها المؤمنُ مِن بَعدِ مَوتِهِ :« وَلدٌ صالِحٌ یَستَغفِرُ لَهُ ، و مُصحَفٌ یَقرَأُ فیهِ ، و قَلِیبٌ یَحفِرُهُ ، و غَرسٌ یَغرِسُهُ ، و صَدَقهُ ماءٍ یُجرِیهِ ، و سُنَّهٌ حَسَنَهٌ یُؤخَذُ بها بَعدَهُ ». . پس از مرگ ، شش چیز سبب رفاه حال مؤمن مى‏شود :
۱ – فرزندان صالحى که با اعمال نیک خویش ، آمرزش پدر را مى‏طلبند.
۲ – قرآنى که تلاوتش مى‏کرد.
۳ – حفر چاه
۴ – درختکارى
۵ – کشیدن نهر
۶ – برجاى گذاشتن سنت و روش پسندیده
موارد یاد شده در روایات مذکور را مى‏توان به صورت زیر بیان کرد :
الف – آثار نیک بر جا مانده از خویش :
۱ – سنت و روش پسندیده‏اى از خود به یادگار گذارد که پس از مرگش بدان عمل شود.
۲ – فرزندان صالحى تربیت کند که با کردار نیک خویش به جامعه انسانى خدمت کنند.
۳ – کارهاى نیکى در زمان حیات انجام دهد که اثرات آن پابرجا باشد؛ مانند : ساختن مسجد ، احداث مدرسه ، حفرچاه و کاشتن درخت و… .
ب : کارهاى خیر بازماندگان .
و آن چه بصراحت صدقه محسوب می شود این که حضرت رسولُ اللّه صلى الله علیه و آله فرمودند:: ما مِن مسلِمٍ یَغرِسُ غَرسا أو یَزرَعُ زَرعا ، فَیَأکُلُ مِنهُ إنسانٌ أو طَیرٌ أو بَهیمِهٌ ، إلاّ کانَت لَهُ بِه صَدَقهٌ » هر مسلمانى درختى بنشاند، یا کِشته اى بکارد و انسانى یا پرنده اى یا حیوانى از محصول آن بخورد ، براى وى صدقه محسوب شود .
بعد از ارتحال و شهادت حضرت رسول اکرم /صلی الله علیه و آله/ جانشینیان ایشان ائمه اطهار /علیهم السلام /با نقل احادیثی چند سنت حسنه صدقه و امور عام المنفعه را هم چنان درقالب آحادیث و روایات به مردم عرضه می داشتند از جمله : حضرت امام باقر/ علیه السلام/ : «إنّ أوَّلَ ما یُبدَأُ بهِ یَومَ القِیامَهِ صَدَقهُ الماءِ » نخستین چیزى که در روز قیامت به آن رسیدگى مى شود (ثواب) صدقه آب (دادن به تشنه) است .
توجه و اعتقاد قلبی مؤمنین و دلداگان به کلام ائمه هدی علیهم السلام از جمله حدیثی که حضرت صادق/ علیه السلام/فرمودند : «أفضَلُ الصَّدقَهِ إبرادُ الکَبِدِ الحَرّى ، ومَن سَقى کَبِدا حَرّى مِن بَهیمَهٍ أو غَیرِها أظَلَّهُ اللّه ُ عز و جل یَومَ لا ظِلَّ إلاّ ظِلُّهُ» بـهترین صـدقه خـنک کردن جگر تفتیده است. هرکه جگر تفتیده حیوانى یا جزآن را سیراب کند خداوند عزوجل او را ، درآن روزى که هیچ سایه اى جز سایه او نیست، سایه دهد .
آری ! تأسی به این حدیث شریف است که موجب گردیده امروز شاهد موارد مختلفی از نوع -وقف منفعت- وقف درختان میوه دار مانند گردو و امثالهم، و یادرختان سایه دار مانند: درخت چنار و بید و…- وقف انتفاع- باشیم.

والسلام علی من التبع الهدی
مهدی قربانی – مشهد الرضا (ع)
۱۳۹۵ خورشیدی
منابع و مأخذ
– سوره حجرات :آیه ۱۳ .(ترجمه فولاوند)
۲ .بقره: ۱۴۸ .
۳- بنگرید مقاله «وقف در قرآن »خانم زهره نوروزی /۱۳ دی ماه ۱۳۹۲/ http://vaghfcheshmejari.blogfa.com/post/29
۴ . انعام: ۲۷
۵ . انعام: ۳۰
۶٫ شرایع‏الاسلام، چاپ نجف، ج۲، ص۲۱۱٫
۷ سلیمی فر،۱۳۷۰، ص۱۲٫
۸ . قصص: ۲۳- ترجمه فولادوند.
۹ . بنگرید : الصحاح، ج‌۶، ص‌۲۲۰۱; لسان العرب، ج‌۱۳، ص‌۵۶، – معجم البلدان، ج‌۵، ص‌۷۷ -التفسیر الکبیر، ج‌۱۸، ص‌۴۰; المیزان، ج‌۱۰، ص‌۳۶۱٫ / واژه مَدْین ۱۰ بار در قرآن آمده است/ «مَدیَن»شهرى در جنوب شام وشمال حجاز، ونزدیک تبوک است که در آن زمان از قلمرو حکومت فرعون، بیرون بوده است.
۱۰٫ یوسف :۱۰ – ترجمه فولادوند.
۱۱ . حج :۴۵ – ترجمه فولادوند.
۱۲ . بنگرید : قنات قصبه گناباد یک اسطوره نوشته دکتر پاپلی یزدی،فصل دوم.
۱۳ . شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، ص ۱۰۵، مطبعه حیدریه، نجف، چاپ اول، بی‌تا.
۱۴ . کتاب الخصال ، ج‏۱، ص ۳۲۳ و بحار، ج‏۶ ، ص‏۲۹۳ – ۲۹۴ و لئالى الاخبار ، ج‏ ۴ ، ص‏۲۶۹٫
۱۵ . مستدرک الوسائل : ١٣ / ۴۶٠ / ١۵٨٩٢ .
۱۶ . البحار : ٩۶ / ١٧٣ / ١٣ .
۱۷ . البحار : ٩۶ / ١٧٢ / ٨ .

نظر شما چیست

نظر شما

عبارت امنیتی: *(پاسخ حاصل جمع زیر را در مربع وارد نمایید.)* Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.