مروری بر زندگینامه حسین بیضایی «پرتو » ( ۱۳۴۸-۱۲۸۴هـ.ش)
شاعر و محقق معاصر ایرانی. در ۱۲۸۴ش در آرانِ کاشان در خانوادهای ادیب به دنیا آمد. پدرش علی محمد ادیب بیضایی (متوفی ۱۳۱۳ش)، و جدّش میرزا محمدرضا متخلص به ابن روح (متوفی ۱۳۲۸) و جدّ بزرگش ملامحمد آرانی متخلص به روح الامین (متوفی ۱۲۸۸) همگی از شاعران عارف مسلک زمان خود بودند.
پرتو در کودکی همراه خانواده اش، از آران به کاشان کوچ کرد. تحصیلات ابتدایی را نخست نزد پدرش و سپس در مدارس کاشان گذراند (برقعی؛ خلخالی، همانجاها). از پانزده سالگی، به سرودن شعر پرداخت و تخلّص «پرتو» را برگزیده به تهران آمد و در شهربانی کل کشور استخدام شد. در تهران، با ادیبان بسیاری همنشین بود و سالها از محضر عباس اقبال آشتیانی *و وحیدِ دستگردی* استفاده کرد و در انجمن ادبی حکیم نظامی با وحید همکاری داشت. او شاعری توانا و ماهر بود. اشعارش شامل غزل، قصیده، مسمّط، قطعه و رباعی است، اما وی بیشتر غزلسرا و غزلهایش به سبک هندی و کمی آمیخته به سبک عراقی است.
پرتو در ساختن مادّه تاریخ مهارت داشت، به فرهنگ و ادبیات عامه علاقه مند بود و در اشعارش ترکیبات و تعبیرات و اصطلاحات عوام را با مهارت به کار میبرد. او در ۲۵ مهر ۱۳۴۸، در تهران درگذشت و در گورستان فیض کاشان به خاک سپرده شد.
پرتو بیضایی علاوه بر شعر، آثار پژوهشی، اعم از کتاب و مقاله، نیز دارد. آثار منتشر شده او عبارت است از: گردآوری دیوان ادیب بیضایی (چاپ ۱۳۲۷ش )؛ جمع آوری و تصحیح دیوان کلیم کاشانی (چاپ ۱۳۳۶ش )؛ تاریخ ورزش باستانی ایران، زورخانه (چاپ ۱۳۳۷ش) که ظاهراً نخستین کتاب جامع درباره آیین ورزش باستانی، سابقه و ساختمان زورخانه و تشکیلات آن است. در این کتاب بسیاری از اسناد و منابع شرح احوال پهلوانان و دلیران، و اشعار زورخانه ای برای اولین بار منتشر شده است؛
جمع آوری و تصحیح دیوان صباحی بیدگلی، شاعر سده دوازدهم (چاپ ۱۳۳۸ش)؛
جمع آوری و تصحیح دیوان قصاب کاشانی، شاعر سده دوازدهم (چاپ ۱۳۳۸ش)؛
تصحیح مثنوی قضا و قدر، از سلیم تهرانی، شاعر سده یازدهم (چاپ ۱۳۴۱ش). همچنین دیوان پرتوبیضایی در ۱۳۶۳ش به چاپ رسیده است. مقاله هایی از او نیز در نشریات گوناگون منتشر شده که برخی از آنها عبارت است از: «حبسیه حکیم افضل الدین کاشانی» (یغما، سال ۴، ش ۹، ۱۳۳۰ ش، ص ۴۱۴ـ۴۱۷)؛
«محتشم کاشانی» (مجله ارمغان، سال ۱۸، ش ۶ـ۷، ۱۳۱۶ش، ص ۴۶۵ـ۴۷۵)؛
«اشعار راوندی مؤلف راحه الصدور» ( یادگار، سال ۲، ش ۶، ۱۳۲۴ش، ص ۸ ـ۱۲)؛
و «لسان الملک سپهر» ( مجله مردمشناسی، دوره ۲، ش ۲، ۱۳۳۷ش ، ص ۹۹ـ۱۰۵؛
برای آگاهی از دیگر مقالات او رجوع کنید به افشار، ج ۱، ۴، ۵). آثار منتشر نشده پرتو عبارت است از: کاشانه دانش در دو بخش: تاریخ کاشان و تذکره شعرای کاشان که هر دو در یک مجلد فراهم شده است (پرتو بیضایی، مقدمه ادب بیضایی، ص ۷). ظاهراً پرتو خود این نام را برای کتابش برگزیده است، اما در برخی منابع (خلخالی، ج ۲، ص ۶۴؛صبور، ص ۱۴۸) با عنوان تاریخ کاشان و تذکره شعرای کاشان نیز ذکر شده است؛ تلخیص تاریخ گیتی گشا با حواشی و تعلیقات (ذکائی بیضائی، ج ۱، ص ۶۳؛ صبور، همانجا).
منابع :
۱) ایرج افشار، فهرست مقالات فارسی، تهران ۱۳۴۸ش ـ؛
۲) محمدباقر برقعی، سخنوران نامی معاصر ایران ، قم ۱۳۷۳ش؛
۳) حسین پرتو بیضایی، دیوان، تهران ۱۳۶۳ش؛
۴) عبدالحمید خلخالی، تذکره شعرای معاصر ایران، تهران ۱۳۳۴ـ۱۳۳۷ش؛
۵) نعمت الله ذکائی بیضائی، تذکره خوان نعمت، ج ۱، تهران ۱۳۴۸ش؛
۶) داریوش صبور، صدف: تذکره سخنوران روز، تهران ۱۳۴۴ش؛
۷)حسین فرخ یار، مشاهیر کاشان، کاشان ( تاریخ مقدمه ۱۳۷۰ش.
۸) دانشنامه جهان اسلام جلد ۵.
————————–
برقعی، ج ۲، ص ۷۳۴؛ خلخالی، ج ۲، ص ۶۴.
برقعی، همانجا؛ صبور،ص ۱۴۶). در ۱۳۱۴ش،
برقعی؛ خلخالی، همانجاها؛ فرخ یار، ص ۳۵.
پرتو بیضایی ، مقدمه محجوب، ص ۱۱؛ صبور، ص ۱۴۸ .
برقعی، همانجا؛ صبور، ص ۱۴۹
پرتو بیضایی، همانجا.
برقعی، ج ۲، ص ۷۳۵؛ پرتو بیضایی، مقدمه محجوب، ص ۱۳؛ فرخ یار، ص ۳۶ .